Geschiedenis van Het Kwatrijn

(en een beetje Vosseveld).

Locatie Het Kwatrijn in Soest heeft zijn bestaan te danken aan de vereniging ‘Trein 8.28 H.IJ.S.M.’ De letters staan voor ‘Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij’. Dat was één van de particuliere spoorwegmaatschappijen in Nederland, die in 1874 de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort had aangelegd.  

In de dagelijkse trein, die om 8.28 uur vertrok vanaf het Weesperpoort-station, zaten op 1 oktober 1903 ‘zes van elkaar vreemde heren'. Op het station trok een zielige jongen de aandacht van één van deze mannen, waarschijnlijk van J.L. Cohen, die opmerkte dat 'zo'n zwakke jongen eens naar buiten zou moeten kunnen gaan om misschien voor zijn leven flink en gezond te worden'.  

Trein 8.28 H.IJ.S.M.  
“Daarop werd geantwoord dat 'de rijken en de armen er het gunstigst voorstaan: de rijken kunnen het zich veroorloven te gaan waar het goed is voor hen, en voor de armen wordt gezorgd. Maar de middenstand, de kinderen van onderwijzers, eenvoudige ambtenaren en kantoorklerken, zij die tot geen van deze groepen behoorden, voor hen wordt niets gedaan. En dat moest toch niet'. Hierop pakte een van de heren spontaan zijn hoed uit het net en heeft eenieder er een dubbeltje in geworpen, deze 60 centen vormden het startkapitaal van de vereniging ‘Trein 8.28 H.IJ.S.M.’” 

De vereniging wilde “kinderen van mingegoeden, die tot herstel of tot versterking hunner gezondheid eenigen tijd naar buiten zouden moeten [...] daartoe in staat te stellen; jaarlijks een- of meermalen.”  Aanmelding van de kinderen voor uitzending kon op verschillende manieren plaatsvinden. In de eerste plaats via de leden van de vereniging: vijf leden bezaten collectief het recht één kind aan te dragen. De meeste kinderen werden echter door de ouders aangemeld bij de vereniging. Bestuursleden bezochten de gezinnen thuis om te beoordelen of de aangemelde kinderen uit gezinnen kwamen die onder de financieel minvermogenden vielen en of in eigen kring de nodige zorg aan de kinderen werd besteed. Want Trein 8.28 was neutraal, wat bijzonder was in verzuild Nederland. 

'Nieuwe Weg'  
In het eerste jaar van de vereniging werden bijna 30 kinderen uitgezonden. Omdat de vereniging nog niet over een eigen huis beschikte werden de kinderen eerst uitbesteed bij bestaande vakantie-koloniehuizen, zoals 'Heidelust' te Hilversum en 'Bethanië' te Zeist. Maar op 8 mei 1911 kreeg men een eigen tehuis: 'Nieuwe Weg' aan de Kolonieweg 5 in Soest, een markant gebouw ontworpen door architect Adriaan Moen. Als locatie werden in de officiële stukken overigens verschillende straatnamen genoemd: Schapendrift, Nieuwe Weg, Buntse Holleweg en later Kolonieweg. Juist in 1911 gaf de gemeente veel wegen en onverharde paden bij raadsbesluit een officiële naam. De in hetzelfde jaar aangetreden beschermvrouwe van de vereniging, koningin-moeder Emma, vereerde tehuis ‘Nieuwe Weg’ in augustus met een bezoek. 

Verzet van de buurman? 
Er stond al een huis aan de kolonieweg 6: tegenwoordig heet het In d' Opgang. Dat huis werd in 1908-1909 gebouwd onder toezicht van dezelfde Amsterdamse architect Adriaan Moen, in opdracht van schilder en tekenaar van beroemde schoolplaten J.H. Isings, die er woonde en zijn atelier had. Isings liet het huis bouwen vanwege het rustgevende uitzicht over de Soester Eng, zou niet blij zijn geweest met de plannen voor de vakantiekolonie van Trein 8.28 en protesteerde er fel tegen. Toch was hij al in 1909 getrouwd met Clasina van den Dungen, die wordt genoemd als de eerste directrice van Trein 8.28. Naar haar werd het woonhuis Huize Clasina genoemd.  

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was gebouw de Nieuwe Weg in gebruik als vervanging van het tbc-herstellingsoord in het Belgische Wenduijne. Voor Clasina van den Dungen en haar gezin verliep het jaar 1916 catastrofaal. Ze beviel van een levenloze tweeling, ruim een maand later overleed hun driejarige zoon Herman Johan Isings en binnen vier maanden overleed ook zijzelf. Isings hertrouwde met Elisabeth Niesten, die in sommige bronnen óók directrice van 8:28 wordt genoemd. Zij zou voor het huwelijk een tijd aan de overzijde van de weg op nummer 3-5 hebben gewoond. 

Herstellingsoord Nieuwe Weg werd door Adriaan Moen oorspronkelijk in Jugendstil gebouwd en was in eerste opzet veel groter. Het was een mooi gebouw maar waarschijnlijk niet erg functioneel. In 1930 volgde een verbouwing en in 1936 opnieuw: ingrijpende wijzigingen maakten dat de oorspronkelijke opzet verloren ging. 

Ina Isings, professor archeologie en dochter van tekenaar Isings, herinnerde zich die ingrijpende verbouwing van Trein 8.28. “Er moest voor het fundament veel zand worden afgegraven en dat mooie duinzand dat onder de dunne humuslaag van de hele Eng ligt is toen gebruikt om de uitgesleten Kolonieweg op te hogen en daarna te asfalteren. Van de trap naar Huis d’ Opgang liggen nu enkele treden onder de weg.” 

Vossenveld en de oorlog 
In 1924 werd het tweede tehuis 'Vossenveld' aan de Birkstraat 34 (later 84) in Soest in gebruik genomen, gevolgd door tehuizen in Petten en Baarn. Opvang van "zieke, zwakke en prae-tuberculeuze kinderen" was niet zonder risico. Er zal weinig integratie met de bevolking van Soest zijn geweest.
 
De Tweede Wereldoorlog maakte in 1942 een voorlopig einde aan de activiteiten van ‘Trein 8.28'. De vereniging werd ontbonden en de bezittingen geconfisqueerd. Vosseveld speelde daarin een bijzondere rol. In 1939 moest het gebouw al ontruimd worden voor huisvesting van het Nederlandse leger dat voor de Grebbelinie gemobiliseerd was. Tijdens de Bezetting werd het een tehuis voor gewonde Wehrmacht soldaten, onder meer van het oostfront.  

Direct na de oorlog was het even interneringskamp voor 'foute' Nederlanders maar al gauw werden er weer kinderen opgevangen. Vrijwel zeker in 1948 was er een bijzondere Kerstviering: de kinderen werden bezocht door jeugdige 'kerstmannen’. Eén van die 'kerstmannen' was prinses Beatrix. 

Vanwege de onderbezetting van de tehuizen stelde het bestuur Vossenveld drie maanden beschikbaar als proef voor de verpleging van kinderen met een psychiatrische aandoening. In januari 1955 startte het experiment o.l.v. Dr. A.J. de Leeuw-Albers. Via de psychiatrische diensten van Amsterdam werden 24 kinderen in de leeftijd van 5 tot 11 jaar naar Vossenveld uitgezonden. Op 15 maart 1955 bracht koningin Juliana een werkbezoek aan Vossenveld' “De Koningin toonde veel belangstelling voor het experiment en stelde vele vragen. Later is zij naar de kinderen gegaan en deed spelletjes met hen”. Het experiment slaagde en het bestaan van Vossenveld was voorlopig gewaarborgd. 
 
Nieuwe Weg voor geestelijk gehandicapten 
“Ook de Nieuwe Weg was tijdens de oorlog in beslag genomen door de Duitsers en werd na 1945 eerst gebruikt als onderkomen van pro-Duitse inwoners: vrouwen in het hoofdgebouw, mannen in de barakken erachter,” schreef Verdwenen Soest in 1994. 

 “Het ging niet slecht met de Nederlandse jeugd, het aantal 'bleekneusjes' nam snel af en opnieuw kwam het pand vrij voor een andere bestemming: onderkomen voor geestelijk gehandicapte jongeren, onder de hoede van de Amsterdamse organisatie voor Arbeiders gezondheidszorg- en opvoeding. Uit deze tijd stammen het poedel-vijvertje en het dierenpark, waar een deel van de tuin voor werd afgesloten.” 

Door de onderbezetting van de tehuizen verslechterde de financiële positie van de vereniging Trein 8.28. In 1974 kwam met de sluiting van het kleuterhuis te Petten een einde aan het oorspronkelijke doel van de stichting namelijk het uitzenden van kinderen naar een eigen tehuis. De stichting Trein 8.28 H.IJ.S.M. besloot om zelf geen kinderen meer op te vangen In plaats daarvan ging de vereniging over tot het schenken van haar inkomsten aan kleinschalige projecten voor 'het kind in nood'. De gebouwen en gronden werden overgedragen aan andere zorginstellingen. 

"Met de invoering van de landelijke AWBZ gingen de eisen aan verpleeginrichtingen omhoog. De ‘Nieuwe Weg’ was langzamerhand een te klein huis, en nadat in de jaren ’70 nog met een voorlopige erkenning kon worden doorgewerkt, viel omstreeks 1987 het besluit dat het gebouw niet meer geschikt was. Opnieuw moest er een bestemming voor gevonden worden.” 

De nieuwe eigenaar was het Katholiek centrum voor geestelijk gehandicapten (lees: Nieuwenoord). Die “wilde er een afdeling onderbrengen. Het viel niet mee om dat bestuurlijk rond te krijgen, het gebouw had lang leeggestaan, een enkele bewoner daargelaten" Nieuwenoord wilde vier woongroepen voor elk elf mensen met een verstandelijke handicap bouwen. Wel in een nieuw gebouw: het oude Nieuwe Weg werd gesloopt. “Van de vroegere opstallen staat alleen nog het (portiers)huisje bij de ingang, beschermd als 'monument'. Daar hebben verschillende personeelsleden in gewoond, o.a. tuinman 'Dikke Jan'. De leidsters van Trein 8.28 sliepen veelal op de zolder van het grote gebouw,” weet Verdwenen Soest. 
 
Dependance in Soest 
In 1994 werd begonnen met nieuwbouw aan de Kolonieweg, als ‘dependance’ van Nieuwenoord. Later kreeg deze dependance de naam Het Kwatrijn: “een kleinschalige woonplek voor Oud-Nieuwenoorders", kopte het personeelsblad in 1995. Dat jaar betrokkken de eerste bewoners hun nieuwe huizen. Paviljoenshoofd Anja van Diepen legde uit dat wonen en werken in de dependance ging volgens de visie ‘gewoon waar mogelijk en speciaal waar nodig’. “Elke groep draait een eigen huishouden, doet inkopen waar zij wil, raadpleegt zo nodig haar eigen huisarts uit de groepspraktijk in het dorp. Keuzes worden zoveel mogelijk door de bewoners zelf gemaakt. De teams hebben hier door de woonsituatie een grotere mate van zelfstandigheid. Ze komen van alles tegen waar ze een antwoord op moeten bedenken. Je merkt dat hier een echte pioniersgeest heerst.” 

Het nieuwe Kwatrijn 
Het Kwatrijn bleef geen ‘overloop’ van Nieuwenoord bewoners. Onder leiding van manager Richard Lek ging de locatie rond 2014 flink op de schop. Er werden woningen en dagbestedingslocaties gerealiseerd voor jongeren met een ernstig meervoudige beperking en zeer moeilijk verstaanbaar gedrag, die een zeer intensieve zorg- en begeleidingsvraag hadden. Tegelijkertijd kwam er een nieuwe, vier hectare grote tuin met een dierenweide, moestuin, belevingstuin, voetbalveld en skeelerpad. In twaalf weken werd dit fraais aangelegd door het team van het RTV Utrecht televisieprogramma ‘Onze Tuin’ samen met het Wellantcollege uit Houten en vele sponsors en vrijwilligers. 
 
André van Os

Bronnen: