Vast ritueel
Kofi komt elke zondag thuis. De dag verloopt volgens een vast ritueel. Eerst krijgt hij chips, dan inspecteert hij het huis en vervolgens zit hij een kwartiertje in het hipster café om de hoek, waar ze uitstekende koffie schenken. Uitvoerig bestudeert hij de jongeren achter hun laptop, de lezende mevrouw en het mannenteam in fietsbroeken. En, natuurlijk, of de mevrouw achter de koffiemachine een beetje opschiet.
Na een lunch thuis pakt hij de rugzak en gaan we naar de Plus.
Argwaan
"Welkom, de boete voor diefstal is 150 euro," staat er op de deur.
Ja dank je. Ik voel me echt koning.
Kofi duikt de winkel in. Soms kiest hij iets, meestal staat hij gewoon ergens stil en laat de schappen vol met kleurige waar op zich inwerken.
Ditmaal is de tandpasta in de aanbieding, ik grijp er nog een pak Liga bij en dan gaan we afrekenen bij de zelf-scanner. Dat moet wel, er zijn geen mensen meer achter de kassa. Klein minpuntje.
Eén voor één laat ik de boodschappen piepen. Kofi stopt ze in de rugzak. Dan tik ik op afrekenen. Helaas combineert de winkel haar do-it-yourself mentaliteit met grenzeloze argwaan.
Het scherm licht op: "Weet u het zeker? Heeft u alles kunnen scannen?"
Zachtjes grom ik: "Ja-ha, ik weet het zeker en ik hoef ook al evenmin vlak voor de finishlijn tot inkeer te komen."
Dan vertelt een pop-up dat er een medewerker aankomt om mijn tassen te controleren. Eén op de drie keer is het prijs. Waarom ze kassa medewerkers afschaffen teneinde om de haverklap te controleren, is me een raadsel.
We wachten braaf tot de medewerker verschijnt, een bleke dertiger met vlassige baard en diepe wallen. Dit is niet de loopbaan waarvan hij als tiener droomde. Vermoeid kijkt hij me aan: "Wilt u uw spullen uit de tas halen?"
Speelruimte
Ik vraag hem niet of hij met zijn hand over zijn hart kan strijken. Vanzelfsprekend is hij niet bevoegd, slechts een minkukel in het systeem. Volgens sommigen is empowerment een state of mind, maar hij krijgt vast een tik op zijn vingers als hij de regels overtreedt. Een beetje speelruimte is er tegenwoordig niet meer bij. Iedereen wordt stevig gedrild om in het algoritme te passen, anders kan AI ons niet in stukjes hakselen en van het juiste risicoprofiel voorzien.
Voor de hoog-risico groep onder ons staat het stoplicht binnenkort wat langer op rood, wacht alleen nog flutwerk en op termijn verbanning naar een speciale zone voor hopelozen. Was het maar science fiction. Op dit moment zijn ze aan de overkant van de oceaan druk bezig om visum procedures volautomatisch te voeden met onze risicoprofielen. Maar dat is een ander verhaal.
Ik zucht en kijk dit gezicht van de plus onvriendelijk aan.
Naast me kijkt Kofi toe hoe ik aanstalten maak om de spullen uit te pakken die hij er juist heeft ingestopt. Op mijn verzoek nog wel! Mopperend houdt hij me tegen. Ik begrijp het, na het inpakken volgt de betaling. Hij weet zelfs hoe dat moet. Achteloos wuift hij dan met zijn hand voor de pinterminal, waarna ik het nog eens dunnetjes overdoe. Daarna gaan we door het piepende poortje naar buiten, naar huis. Zo gaan de dingen. Zo hoort het en niet anders!
Ledigheid
Kofi heeft zijn hand als een duimschroef om mijn arm geklemd. Zijn gebrul wordt heftiger. Ik kijk de medewerker aan die als bevroren voor zich uit staart.
Dat schiet niet op, tijd om de leiding te nemen, zal Kofi wel denken want hij pakt de rugzak met inhoud en al op, en beent gedecideerd richting het poortje. Ik ga erachteraan en grijp hem in de kladden.
"Eerst betalen, dan door het poortje." Ik lijk zelf warempel wel een Plusser. De echte is verstijfd in de min, daar hoef ik niets van te verwachten.
Naast het poortje staat een ouderwetse kassa zich suf te vervelen. Ledigheid is des duivels oorkussen. Ik pak de rugzak, kwak die op de balie, sla van achteren mijn armen stevig om Kofi en draai me om naar vlasbaard:
"Kunnen we hier afrekenen en wil je dan zelf even uitpakken?" Het is geen vraag, het is een bevel.
Terwijl hij stilzwijgend doet wat ik vraag, voel ik Kofi's lichaam. Een strakgespannen snaar. Hij trilt. Hij brult. Hij steekt zijn vuist in zijn mond.
Ik fluister: "Het is niet erg, de spullen gaan zo weer in de rugzak, dan kan mama betalen en dan gaan we weg. Het is niet erg hoor."
Het is wel erg. Hij bijt nog harder op zijn vuist. Ik omvat hem stevig, terwijl de medewerker doet wat hij moet doen.
Ik betaal en we stappen eindelijk naar buiten. De zon schijnt. De rugzak bungelt in Kofi's hand. Hij lacht alsof er niets gebeurd is.
"Goed gedaan manneke, je hebt je goed gehouden hoor." En dan, ik kan het niet laten: "Dat was een stomme meneer hè. Die was niet lief."
De criticaster in mijn hoofd weet wel beter: It's the system, stupid!
